‘Merched y Streic’ - Dr. John Ll. Williams
Cyfarfod 26.02.2025
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Er bod 50% o’r gymdeithas chwarelyddol yn ferched, am hynt a helynt bywydau’r dynion y cofnodwyd fwyaf yn y llyfrau hanes rhwng 1900 a 1903. Ond wrth gwrs, roedd merched gweithgar, gwydn, tlawd, gofalgar yn brysur yn edrych ar ôl eu teuluoedd, ac yn gweithio ddydd ar ôl dydd er mwyn ceisio cadw dau ben llinyn ynghyd, ond ychydig a wyddwn amdanynt. Gwnaeth J.Ll.W ymchwil manwl iawn i fywydau ac amgylchiadau llawer o gymeriadau benywaidd Bethesda yn y cyfnod dan sylw.
Os oedd cyflogau’r dynion yn ddychrynllyd o isel, roedd cyflogau ‘r merched yn waeth o lawer, ac roedd hyn yn newyddion drwg i ferched di-briod a gwragedd gweddw; roedd gan nifer o’r gweddwon lond tŷ o blant, ac roedd bywyd yn ddifrifol o anodd iddynt. Byddai llawer o’r tlodion hyn yn golchi, smwddio, atgyweirio a gwneud dillad i bobol oedd yn fwy cefnog na nhw, a byddai rhai yn cael gwaith mewn siopau a thafarndai, neu fod yn forynion i ficeriaid a gweinidogion. Roedd chwe gweithdy dillad yn yr ardal yn ogystal â saith gweithdy hetiau, felly mae’n debyg fod nifer o ferched yr ardal yn cael eu cyflogi yn y rhain. Er nad oedd llawer wedi eu hyfforddi’n gymwys, roedd nifer o ferched lleol yn athrawesau ac yn nyrsys - er bod cofnod o athrawesau uniaith Saesneg o lefydd fel Leeds a Crewe, hefyd, wedi bod yn dysgu’r Cymry bach uniaith Gymraeg yn ein hysgolion lleol! Cofnodwyd yn y papur newydd ‘Gwalia’ fod cyngerdd ardderchog wedi ei gyflwyno gan blant Ysgol Glan Ogwen – cyngerdd uniaith Saesneg!
Ond roedd yna arwresau o fath gwahanol ym Methesda yn ystod cyfnod y Streic Fawr hefyd, sef Mary Ellen Parry a’i chôr merched anhygoel! Merched ieuainc di-briod oeddynt, â’u bryd ar godi arian i helpu tlodion yr ardal; buont ar sawl taith hir (tri mis ar y tro) o amgylch Prydain yn cynnal cyngherddau yn nhrefi Lerpwl, Manceinion, Wolverhampton, Birmingham, Salisbury, Gravesend (i enwi dim ond ychydig!), yn ogystal a mewn pentrefi bychain ar hyd a lled y wlad! Byddent yn gwneud tua £1000 o elw ar daith hir, a gwnaeth y côr safonol yma gryn enw iddo’i hun drwy Brydain. Adroddwyd dau englyn gwych am Mary Ellen Parry gan y Prifardd Ieuan Wyn yn ystod y cyfarfod.
Diolch yn fawr John, am gampwaith o ddarlith! Gobeithiwn ei gweld ar wefan ‘Hanes Dyffryn Ogwen’ cyn bo hir! Diolch hefyd i Ieuan am yr englynion ac i Gwen Elis am gyflwyno.
‘Hen Ddaliadau’ - Dafydd Fôn Williams
Cyfarfod 29.01.2025
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Daeth criw da iawn draw i’r Clwb Criced i wrando ar Mr. Dafydd Fôn Williams yn sgwrsio am yr ‘Hen Ddaliadau’. Soniodd fel mae pobol yn cwyno'r dyddiau hyn am golli enwau traddodiadol ar ardaloedd, llwybrau, ffermydd a.y.b., ond o ganlyniad i amrywiol ffactorau, mi fyddai hynny’n digwydd 200 mlynedd yn ôl hefyd. Canolbwyntiodd ar dair ardal benodedig, sef ardaloedd Chwarel y Penrhyn (y ddwy ochr i’r afon) ac ardal Talybont ac Aberogwen, a chyda cymorth sleidiau oedd wedi’u labelu’n eglur, dangoswyd sut a phaham y collwyd yr adeiladau a’r holl enwau gwych.
Roedd cymaint o ffactorau yn effeithio ar y newidiadau a gafwyd yn yr ardal. Wrth gwrs, roedd twf Chwarel y Penrhyn wedi achosi dymchwel nifer o strydoedd ac adeiladau ar ochr Llandygai o’r Afon Ogwen - rhai wedi eu claddu dan y tomennydd llechi, ac eraill wedi eu dymchwel er mwyn creu a sythu ffyrdd. Mae Llyn Meurig (8 acer!) o dan y llechi, yn ogystal â’r Eglwys St. Anne wreiddiol. Bryn Llys oedd ymhlith y tai olaf i gael eu claddu, a cafodd Fferm Coed y Parc (150 acer) ei phrynu gan reolwr y chwarel ar y pryd, ac yntau’n adeiladu tŷ mawr crand iddo’i hun ar y tir, sef Bryn Derwen.
Ym 1818, daeth Telford gyda’i A5 drwy Fethesda, felly roedd rhaid adeiladu mwy o dai, siopau a phob math o adeiladau eraill, (gan gofio am dwf y chwarel) ac wrth gwrs, ffermydd a thir amaethyddol oedd yn gorfod gwneud lle i’r rhain, gan golli mwy o’n henwau lleol - er rhaid dweud bod ambell enw wedi goroesi e.e. Pen y Bryn a Cilfodan.
Bu newidiadau gwahanol iawn yn ardal Talybont ac Aberogwen, pan hawliodd Stad y Penrhyn y tir, codi ‘castell’ a chreu parc 730 acer! Amgylchynwyd yr holl beth gan waliau uchel a thrwchus, rhag i’r werin gyffredin gael gweld beth fyddai’n digwydd yno. Ond diflannu wnaeth y ffermydd bychain a’u henwau gwych fel ‘Maes y Penbwl’, ‘Tyddyn Sachre’, ‘Pwll Budr’, ‘Gwern Porchell’, ‘Nant Gwreiddiog’ a ‘Thyddyn Ceiliog’!
Diolch yn fawr, Dei Fôn, am rannu’r gwaith ymchwil manwl a thrwyadl gyda ni!
Cofiwch am wefannau Dei Fôn ‘Enwau Dyffryn Ogwen’ a ‘Ffermio ym Mhlwyf Llanllechid’. Mae’r rhain yn orlawn o fanylion tu hwnt o ddiddorol!
‘Mynwentydd Dyffryn Ogwen a’r Cyffiniau’ - André Lomozik
Cyfarfod 27.11.2024
Clwb Criced Bethesda
Daeth André Lomozik draw i’r Clwb Criced yn ddiweddar, i sôn am rai cerrig beddi hynod ddiddorol a ddarganfu wrth grwydro mynwentydd yr ardal. Mae André yn hanesydd tu hwnt o brysur, yn ymchwilydd a chofnodwr heb ei ail, a diolchwyd iddo gan Dilwyn Pritchard am ei ran flaenllaw gyda’r criw a fu’n trefnu arddangosfa 50 mlwyddiant Llais Ogwan.
Mae 12 mynwent yn yr ardal, a darganfuwyd hanesion diddorol ym mhob un ohonynt. Roedd lluniau o gerrig beddi ‘gwahanol’ gan André ar y sgrin, yn ogystal â lluniau o rai o’r cymeriadau eu hunain. Cafwyd rhywfaint o hanes y cerddor ‘Asaph Bethesda’ a gladdwyd ym mynwent Sant Cedol ym Mhentir, a’r angladd mawreddog a gafodd – gyda’r mwyaf a welwyd erioed yn yr ardal! Cyfeiriwyd at y llenor a’r pregethwr E. Tegla Davies, awdur ‘Nedw’ a ‘Hunangofiant Tomi’ a gladdwyd yn y Gelli, Tregarth, yn ogystal â Huw Derfel Hughes (taid Syr Ifor Williams) awdur ‘Hynafiaethau Llandygai a Llanllechid’. Yn St. Anne’s ceir bedd Edwyn Cynrig Roberts, gŵr a aeth i Batagonia bell er mwyn gwneud paratoadau ar gyfer criw’r ‘Mimosa’, bedd William Hugh Williams is-lywydd Undeb y Chwarelwyr, a William Jones druan, prifathro Ysgol Tŷ’n Tŵr a fu farw yn 36 oed wedi gwaeledd hir. Ym Methlehem Talybont, claddwyd yr enwog gerddor a phregethwr, Tanymarian, ac ynghanol y cannoedd yng Nghoetmor, mae bedd bychan Beti Wyn, sef merch fach y bardd J.T. Jôb. Mae hanes Eglwys Robertson yn eithaf unigryw, gan fod teulu gŵr ifanc a fu farw wedi damwain ar y Glyder Fach, wedi talu i godi’r eglwys er cof amdano. Mae carreg fedd Donald Robertson yn wynebu’r Glyder Fach – cyfeiriad hollol wahanol i weddill y beddau. Yno hefyd mae beddau Syr Idris Foster a Caradog Pritchard, tra bod bedd y cerddor R. S. Hughes ym mynwent Eglwys Glan Ogwen. Dim ond lle i ychydig o’r hanesion sydd yma – roedd llawer mwy gan André!
Diolch André am y sgwrs hynod ddifyr, ac am y gwaith diflino yn casglu a chofnodi hanes y Dyffryn.
Cymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd - Mair Read
Cyfarfod 30.10.24
Clwb Criced Bethesda
Croesawyd Mair Read a Dwynwen Mather draw i’r Clwb Criced yn ddiweddar i sôn am ‘Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd’. Cymdeithas yw hon a sefydlwyd ym 1980 i gofnodi a threfnu dogfennau o ddata hanesyddol sy’n gysylltiedig ag ardaloedd Môn, Arfon a Meirion, er mwyn cynorthwyo pobol i ddarganfod hanes teuluol. Mae ganddynt fynediad at ddogfennau cyfrifiad, cofrestrau plwyf, rhestrau genedigaethau, priodasau a marwolaethau lleol, yn ogystal ag ewyllysiau! Maent yn dibynnu ar drigolion lleol i gynorthwyo gyda rhannau helaeth o’r gwaith, a rhoddwyd teyrnged arbennig i Andre Lomozik am ei waith trylwyr yn cofnodi arysgrifau cerrig beddi’r ardal. Mae’r gymdeithas yn cyfarfod yn fisol yn Llyfrgell Caernarfon, ac maent yn cyhoeddi cylchgrawn yn rheolaidd. Maent bellach wedi sefydlu gwefan, a gellir gweld holl fanylion eu prosiectau ar y wefan honno. Diolch yn fawr i Mair a Dwynwen am ddod a chynifer o ddogfennau gyda nhw i’r cyfarfod. Bu trafod mawr ar ddiwedd y cyfarfod, a nifer helaeth wedi cael modd i fyw yn ymchwilio drwy’r dogfennau!
‘Brad y Llyfrau Gleision’ - Shân Robinson
Cyfarfod 18.09.2024
Clwb Criced Bethesda
Shân Robinson
Cyflwynwyd ein siaradwraig wadd, Shân Robinson, gan Gwen Ellis. Testun sgwrs Shân oedd ‘Brad y Llyfrau Gleision’.
Adroddiad oedd yn y ‘Llyfrau Gleision’ am gyflwr Addysg yng Nghymru a gyhoeddwyd gan dri Sais – Johnson, Lingen a Symmonds ym 1847. Deuai’r rhain o blith academyddion prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt. Doedd gan yr un ohonynt gefndir ym myd addysg o ran swyddi, doedd gan yr un ohonynt wybodaeth am Gymru na’i thraddodiadau, ac roedd y tri yn eglwyswyr rhonc. Wrth gwrs roedd y rhain yn hollol wahanol i drigolion Cymru - gwerinol, Cymraeg eu hiaith – a’r mwyafrif ohonynt yn gapelwyr!
Roedd pob un yn gofalu am ysgolion mewn gwahanol rannau o Gymru, a deuent i ddosbarthiadau’r Cymry bach uniaith gan ofyn iddynt ddarllen adnodau anodd o’r Beibl yn Saesneg, yn ogystal â gofyn iddynt wneud symiau ‘tynnu’ yn eu pennau e.e. 4372 tynnu 2658= a hynny, nid yn unig yn gyflym ond mewn iaith ddieithr! Gofynnwyd iddynt adrodd rhannau o’r catechism eglwysig hefyd, ond wrth gwrs, doedd gan y plant ddim syniad o’r hyn oedd yn digwydd gan nad oeddent yn deall yr iaith, nag yn gwybod dim am arferion a defodau’r Eglwys! Felly daeth yr holl system dan feirniadaeth lem, a phobol Cymru a’r Gymraeg oedd yn cael eu beio gan yr arolygwyr dieithr hyn am ddiffyg safonau’r disgyblion.
Rhaid cyfaddef nad oedd yr amodau dysgu yn addas. Yn aml cynhelid ysgolion mewn cytiau ac ysguboriau â’u lloriau’n fwd. Roedd yr athrawon yn aml yn gyn- filwyr oedd wedi eu hanafu, a heb dderbyn llawer o addysg eu hunain. Ond roedd hyn yn wir am ysgolion mewn rhannau o Loegr a’r Alban hefyd! Y gwahaniaeth mawr oedd y Gymraeg – iaith nad oedd y ‘gwybodusion’ yma yn gallu ei deall – felly roedd rhaid cael gwared arni!
Cafwyd arolwg yn Ysgol (yr Eglwys) Rachub, Ysgol Tŷ’n Tŵr, a dwy Ysgol Llandygai (bechgyn a merched ar wahân). Roedd plant Ysgol Rachub yn swnllyd a di-drefn, yr athro yn gyn-forwr – heb ei hyfforddi. Doedd plant Ysgol Tŷ’n Tŵr yn gwybod fawr ddim, ac roedd yr athro’n gas iawn. Ond wrth gwrs, roedd ysgolion Llandygai yn cael marciau llawn oherwydd eu defnydd o’r Saesneg a’u cysylltiad cryf â’r Eglwys a theulu’r Penrhyn.
Roedd yr ieithwedd a ddefnyddiwyd yn y Llyfrau Gleision yn anfaddeuol! Mae’n dal i frifo hyd heddiw! Mae’r effaith i’w weld hyd heddiw! Cawsom, fel Cymry ein galw’n gelwyddog, yn fudur, yn greulon, yn dwyllwyr, yn ddiog, yn ddrwg ac anfoesol ymhlith nifer o bethau eraill!
Diolch Shân am sgwrs mor bwerus! Mae’n rhyfeddol ein bod yn dal i siarad Cymraeg!
'Arferion Trin Merlod Mynydd Llanllechid' gan Eifion Hughes
Cyfarfod 24.04.2024
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Cafwyd noson ddifyr a hwyliog yng nghwmni Eifion Griffiths (Tŷ Mwyn) yn y Clwb Criced yn ddiweddar, - cyfarfod i ddod â Chlwb Hanes Rachub i ben am y tymor. Merlod Mynydd y Carneddau oedd o dan sylw, merlod sydd wedi crwydro’r Carneddau ers yr Oes Efydd (tua 2 – 3 mil o flynyddoedd Cyn Crist) merlod gwydn a chaled, merlod hollol unigryw! Clywyd am bwysigrwydd gwarchod y merlod yma, a sut mae nifer fechan o ffermwyr yn dal i geisio gwneud hynny, er yn wynebu pob math o rwystrau, biwrocratiaeth a phobol di-ddallt! Mae Eifion yn perthyn i bedwaredd cenhedlaeth teulu oedd yn gwarchod y merlod, ac mae’n cofio mynd gyda’i dad a’i ewythrod draw i Aber ac ar hyd ‘Mynydd Llanllechid’ er mwyn dal y merlod i sicrháu eu bod yn iach. Roedd rhaid gofalu bod eu carnau’n gryf a iach, y gynffon wedi ei thacluso a bod nodau’n golwg yn y clustiau, - yn union fel y rhai sydd yng nghlustiau defaid. Pan fyddai pawb yn fodlon, yna byddai’r merlod yn cael dychwelyd i’r mynydd am flwyddyn arall. Erbyn heddiw, mae gan y merlod ‘basport’, ac mae’r ‘micro chip’ wedi disodli’r nodau clust, - hyn eto’n achosi problemau o’r newydd i griw y merlod, yn ogystal â chael gwared â geirfa a thermau Cymraeg gwych oedd yn ymwneud â’r gwaith. Teimlwyd nad oedd merlod y Carneddau’n cael cystal chwarae teg â merlod yr Epynt a merlod Canolbarth Cymru, gan fod eu sefyllfa yn wahanol. Roedd yn haws cadw’r rheiny gyda’i gilydd gan fod eu tiroedd yn gaeedig, ond mae rhwydd hynt i ferlod y Carneddau grwydro i unrhyw le! Ond rhag ofn i unrhyw un feddwl mai cyfarfod trist a negyddol a gafwyd, - dim ffiars! Roedd dawn dweud Eifion wrth adrodd stori yn adloniant pur, ac roedd aelodau’r clwb yn eu dyblau yn aml, wrth glywed hanesion cymeriadau’r byd merlod, e.e. yr ewythr a fethodd ddatod yr awenau oddi ar un ferlen, a chael ei lusgo ar ei fol, yr holl ffordd at Lyn Coch, y cyw ar sêt gefn y car a edrychai fel Alsatian, a lle i beidio sefyll ar ôl ceisio gwella colic ar ferlen drwy roi llond potel o Yorkshire Relish i lawr ei chorn gwddw!
Daeth Eifion â nifer o gelfi a theclynnau i’w harddangos yn y cyfarfod – nifer ohonynt yn segur erbyn hyn oherwydd y rheolau ‘nodi’ diweddaraf. Gweler isod yr offer a ddefnyddiwyd i roi nodau ar glustiau;r merlod - nifer o'r rhain wedi eu creu yn lleol. Crewyd y 'marc' Ty Mwyn (T.M.) drwy ddefnyddio pedol un o ferlod y teulu. Gwelir yma declyn i grafu carnau'r merlod, ac enghraifft o glawr y 'Pasport' neu'r drwydded deithio ddiweddaraf ar gyfer symud y merlod o un lle i'r llall.
Diolch yn fawr Eifion am noson ddifyr dros ben, ac am gael y cyfle i ddysgu mwy am y gymdeithas a’r arferion hynod sy’n ymwneud â gofalu am ferlod Mynydd Llanllechid.
‘Chwalfa Teulu Holland Williams, Crymlyn, 1900-1903’ gan Hywel Thomas
Cyfarfod 27.03.2024
Clwb Criced Bethesda
Croesawyd Hywel Thomas i’r Clwb i drafod ei ymchwil i deulu Holland Williams, Crymlyn, ac i esbonio sut yr effeithiwyd arnynt gan wahanol amgylchiadau, gan gynnwys Streic Fawr y Penrhyn.
Un o ddeuddeg plentyn William a Grace Williams, Crymlyn oedd Holland Williams (1839-1888). Priododd â Margaret Roberts, Llandygai a chawsant wyth o blant. Roedd yr enw Holland yn amlwg iawn yn enwau mwyafrif y disgynyddion, ac fel teulu, dros gyfnod, bu gwahanol aelodau yn gweithio yn y chwarel, teithio i Awstralia, ymwneud â’r ‘Goldrush’ yn America, creu olew i wella anhwylderau, symud i Pennsylvania a bod yn amlwg ym mhrotestiadau’r streicwyr yn ystod y Streic Fawr. Roedd pum brawd o’r teulu hwn ymysg y rhai a gafodd eu herlyn yn y llys ym Mangor yn ystod y Streic, a chafwyd dau yn euog o ymosodiadau.
O ystyried maint y teulu hwn, a’r holl ddisgynyddion, wnaeth ‘run ohonynt barhau i fyw yn ardal Crymlyn/Aber, felly roedd y cyfnod o dlodi a streicio wedi creu chwalfa yn wir ystyr y gair.
Fel y crybwyllwyd eisoes, aeth nifer fawr o aelodau’r teulu, (dros wahanol gyfnodau) i America, ac yn wir, croesawyd un o ddisgynyddion y teulu o America, yn ogystal ag aelodau eraill o’r teulu o Bant, Bethesda i’r cyfarfod yn y Clwb Criced.
Yn y llun, gwelir Sarah Burns o Philadelphia, Hywel Thomas, gyda Pat Roberts a Thomas Gould, Bethesda.
'Pum Deg Mlynedd o Gasglu - Amgueddfa Lechi Cymru' - Cadi Iolen
Cyfarfod 28.02.2024
Clwb Criced Bethesda
Cafwyd sgwrs arbennig o ddifyr yng nghyfarfod Mis Chwefror o’r Clwb Hanes, pan ddaeth Cadi Iolen draw i’r Clwb Criced i sôn am hanes Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis, a’r cysylltiad sydd rhyngddi â Dyffryn Ogwen. Agorwyd yr amgueddfa ym 1972, ychydig flynyddoedd wedi i Chwarel Dinorwig gau ei drysau’n frawychus o sydyn. Yn ffodus, llwyddwyd i achub llawer iawn o’r creiriau o’r chwarel honno, a’u defnyddio fel sail i’r amgueddfa newydd. Mae’r amgueddfa wedi tyfu erbyn hyn, ac yn fwrlwm o weithgareddau amrywiol, o ffilmiau a gwaith celf gwych i weithdai ar gyfer plant, actorion ‘mewn cymeriad’, arddangosfeydd byw o chwarelwyr yn hollti a naddu yn ogystal â 13,000 o wrthrychau!
Esboniodd Cadi sut y cyflwyna hanes Streic y Penrhyn i’r miloedd o ymwelwyr a ddaw drwy ddrysau’r amgueddfa. Mae ‘Tŷ Bethesda’ yn un o dai stryd ‘Bron Haul’ wrth gwrs, ac mae’r cerdyn yn y ffenest sy’n datgan nad oes ‘bradwr yn y tŷ hwn’ yn fan cychwyn gwych i gyflwyno’r hanes. Mae’r cês ar y gwely, sydd wedi ei bacio’n barod, er mwyn i ŵr y tŷ gychwyn am byllau glo De Cymru, yn rhoi gogwydd arall i ni ar yr hanes, ac mae’r gragen enfawr ar y bwrdd yn gyfle i sôn am y merched fu’n gwawdio’r ‘Bradwyr’ drwy ei defnyddio i ‘hwtio’n’ aflafar! Soniodd hefyd am adeiladau mawr crand ar draws y byd sydd wedi eu toi gan lechi Bethesda, a soniodd am grefftwaith artistig y chwarelwyr, fel y llefydd tân addurnedig, a cherfiadau llechi a fu’n fuddugol mewn eisteddfodau cenedlaethol. Soniodd hefyd am artistiaid a greodd weithiau celf pwysig iawn i ddarlunio bywyd yn y chwarel mewn gwahanol gyfnodau. Mae nifer i’w gweld yng Nghastell Penrhyn, a nifer o rai eraill mewn gwahanol amgueddfeydd. Un artist a wnaeth waith gwych yn cofnodi mewn darluniau pensil oedd M.E. Thompson. Treuliodd fisoedd yng nghwmni’r chwarelwyr yn y 1940au yn cofnodi drwy luniau - amodau gwaith , offer, peiriannau, cymeriadau, ac arferion o bob math, ac mae’n gofnod hynod werthfawr o’r cyfnod. Gwelwyd enghreifftiau gwych o’r rhain ar y sgrin fawr gan Cadi.
Gwaith yr artist M.E. Thompson {Amgueddfa Cymru}
'Ysgol yr Eglwys, Rachub, rhwng 1874 a 1914' gan Dr. Meirion Davies
Cyfarfod. 31. 1. 2024
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Cafwyd dadansoddiad manwl a diddorol ‘Daearyddol - Hanesyddol’ o lyfr log hen ‘Ysgol yr Eglwys’ yn Rachub gan Dr. Meirion Davies yng nghyfarfod mis Ionawr o’r Clwb Hanes. Canolbwyntiodd Meirion ar y cyfnod rhwng 1878 a 1909, a’r mudo cyson a fu’n digwydd yn yr ardal yn y blynyddoedd hynny, ac a adlewyrchwyd yn y llyfrau log. Dywedodd fod pob tudalen (uniaith Saesneg) yn datgelu rhywbeth newydd am sefyllfa’r gymdeithas ar y pryd. Roedd nifer helaeth o’r problemau’n debyg iawn i’r problemau a wynebir mewn ysgolion heddiw e.e.. triwantiaeth, tywydd garw, absenoldebau, gwresogi’r ysgol, arolygwyr (a fyddai’n ymweld pob tymor!) yn ogystal â phwysigrwydd gorfod casglu ffioedd ar y bore’n dilyn diwrnod cyflog yn y chwarel! Roedd salwch a diffyg maeth yn effeithio’n drwm ar bresenoldeb yn yr ysgol, yn ogystal â nifer helaeth o farwolaethau plant. Cofnodwyd 25 o farwolaethau yn ysgol Rachub yn ystod y cyfnod hwn!
Wrth gwrs, roedd dwy ysgol yn Rachub ar y pryd - un Ysgol Eglwys a’r llall yn Ysgol Genedlaethol, ac yn aml iawn byddai disgyblion yn symud o’r naill i’r llall - yn enwedig yng nghyfnod y Streic Fawr. “Too many cynffons in this school” oedd sut y dyfynnodd y prifathro un o’r rhieni yn y llyfr log yn ystod cyfnod y Streic. Roedd teuluoedd yn chwalu oherwydd bod tadau yn symud i byllau glo’r De i weithio, a hefyd gwelwyd mudo mawr i’r Amerig i chwilio am fywyd gwell!
Roedd y gwaith ymchwil hwn yn seiliedig ar ystadegau manwl nad oes bosib eu trafod mewn erthygl fechan, ond yn wir, roedd y gynulleidfa (bron i hanner cant) wedi mwynhau a gwerthfawrogi’r cyflwyniad yn fawr. Gweler rhai o'r ystadegau isod. Diolch yn fawr iawn Meirion!
Nodiadau Ychwanegol gan Meirion:
Lizzie Roberts. Fe’i cofrestrwyd yn Ysgol Llanllechid ym 1887 a nodir ei thad, John fel y gwarcheidiwr. Yng Nghyfrifiad 1891 mae’n 8 oed ac yn byw gyda’i mam a’i brawd. Mae ei thad yn absennol. Hydref 1891 mae’n gadael am Lerpwl, yna’n dychwelyd Ionawr 1893. Mawrth 1893 mae’n gadael am America. Glaniodd yn Ellis Island gyda’i mam a’i brawd a nodir eu cyrchfan fel Pennsylvania. Mae’n debygol fod John wedi mudo yno’n gynt. Ym 1900 maent i gyd yn byw yn Johnstown, Pennsylvania, canolfan i’r diwydiant glo a haearn. Gadawodd Edwell Washington Jones Lanllechid am America ym 1887. Yng nghyfrifiad 1900 yr Unol Daleithiau mae’n 19 mlwydd oed ac yn byw ym Mangor, Pennsylvania gyda’i rieni. Fe’i cyflogir fel gweithiwr oedd yn trin llechi. Bu farw ym 1957 yn Pennsylvania. Yn dair ar ddeg oed, gadawodd Sarah Jane Roberts Lanllechid am Dde Cymru ym 1903 o ganlyniad i’r streic. Fe’i ganed hi a’i chwaer hŷn ym Mhenrhosgarnedd ac roedd yn byw yn Llanllechid ym 1901 gyda gweddill y teulu – ei thad a’i brawd hŷn yn chwarelwyr. Ym 1911 mae’r teulu yn Aberpennar, y tad yn löwr a Sarah yn cynorthwyo yn y cartref. Roedd John a Mary Mycock yn byw yn 8 Pen y Bonc ym 1901. Roedd eu tad, John, yn absennol gan ei fod wedi cael gwaith yn un o chwareli Dyffryn Nantlle ac yn aros yno dros dro. Gadawodd y teulu Lanllechid am Dde Cymru ym 1903. Erbyn 1911 maent yn ôl yn Stryd Brittania, Llanllechid. Mae’r tad a’r mab yn chwarelwyr a Mary’n forwyn. Gadawodd William H Williams am yr Ysgol Brydeinig fis Medi 1901. Y rheswm oedd “too many cynffonwrs here.” Roedd yn byw gyda’i fam, ei frawd a’i chwiorydd yn Water Street. Roedd ei dad yn absennol o’r cartref ac yn “lodger” yng Nghaergybi. Fe’i disgrifir fel “Slate splitter”. Ganed Elizabeth Pritchard ym 1898. Ym 1901 trigai yn 1 Stryd Goronwy, Gerlan gyda’i mam, Margaret, ynghyd â’i brodyr a’i chwiorydd. Roedd William, ei thad yn absennol. Mae wedi ei gofnodi yn Llanwrthwl, Sir Frycheiniog, ynghyd a thua 75 o ddynion eraill o Fethesda. Erbyn 1911 mae Margaret yn weddw ac mae Elizabeth yn dal yn yr ysgol. Degawd yn ddiweddarach mae Elizabeth eto’n byw gyda’i mam ac fe’i disgrifir fel “unemployed nurse” Ym 1939 mae Elizabeth yn byw yn Llanilar ac yn gweithio fel “District Nurse”. Ei chyfenw yw “Williams”. Ym 1943 ym Mangor, mae Elizabeth, sy’n weddw, yn priodi Thomas Pryse, gyrrwr “steamroller” o Goginan, Ceredigion. Yn Llanilar fe’i hadwaenid gennym fel “Nyrs Pryse”.
https://heritage.statueofliberty.org/passenger
Bydd angen creu cyfrif (ond mae hwn yn rhad ac am ddim). Yna gwneud chwiliad. Pan ddaw rhestr o
ganlyniadau gallwch glicio ar ddau fotwm:
Passenger record – rhoi ychydig o fanylion.
Manifest – dangos copi o dudalennau o lyfr y llong (tipyn fwy o wybodaeth). Mae rhan ucha’r dudalen
yn eich annog i brynu copi o’r tudalennau ond mae hyn yn ddrud. O symud i waelod y dudalen gallwch
weld copiau o’r tudalennau a’u chwyddo yn rhad ac am ddim.
https://www.familysearch.org/search/collection/1368704
Safle we’r Mormoniaid. Unwaith eto rhaid creu cyfrif didal
Gallwch:
glicio ar “Browse” ac fe ddaw rhestr fesul dyddiad o manifest y llongau.
wneud chwiliad.
https://stevemorse.org/
https://stevemorse.org/ellis2/ellisgold.html
Mae system chwilio safleoedd Stephen Morse yn fanylach. Wrth glicio ar y botymau ar y rhestr canlyniadau
mae’n eich trosglwyddo i safle gwe Ellis Island am y wybodaeth. Yn ogystal mae gwybodaeth am borthladdoedd eraill yn yr Unol Daleithiau.
Llyfr Newydd: ‘Ardal Rachub - Tair Taith Fer’
Mae mynd am dro gyda theulu neu ffrindiau i grwydro’r ardal leol, yn brofiad hynod werthfawr yn gymdeithasol, ieithyddol, addysgol a chorfforol - i oedolion a phlant fel ei gilydd. Er mai pentref bychan yw Rachub, mae digon o elltydd yma i gael ymarfer da i’r corff, a digon o fannau diddorol i ddysgu amdanynt ym mhob twll a chornel o’r ardal. Bu cymeriadau ffraeth iawn yn byw yma, yn ogystal ag ysgolheigion, artistiaid, beirdd a pherfformwyr o bob math! Mae adeiladau diddorol yma - o’r ysgoldai a’r addoldai i gwt barbar a stiwdio recordio - heb sôn am ffatri gocos ac olion adeiladau cynefin iawn!
Tair taith fer a geir yn y llyfr hwn, gyda’r gobaith y bydd oedolion a phlant yn cyd-gerdded y llwybrau, gan ddysgu am fannau o ddiddordeb, a thrafod yr hanesion wrth fynd am dro. Gobeithio, hefyd, y bydd y llyfr yn ddefnyddiol i ysgolion lleol, yr Ysgol Sul ac ambell grŵp cerdded.
Mwynhewch y crwydro!
Mae’r llyfrau ar gael yn LONDIS Bethesda yn ogystal â gan aelodau o’r Clwb Hanes.
'Taith Hanesyddol mewn Lluniau - Adeiladau Rhestredig ardal Llais Ogwan' gan André Lomozik
Cyfarfod 29.11.2023
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Croesawyd yr hanesydd lleol André Lomosik i ystafell fawr y Clwb Criced, ar noson rewllyd o Dachwedd i ddangos lluniau ar sgrin o adeiladau rhestredig ardal Llais Ogwan. Roedd llond ystafell o aelodau yn edrych ymlaen yn eiddgar i glywed sgwrs gan André, gan eu bod yn gwybod am ei ddawn drefnus fel ymchwilydd hanesyddol eisoes. Soniodd Dilwyn Pritchard yn ei gyflwyniad am yr ymchwiliadau swmpus o’i eiddo sy’n ymddangos yn Llais Ogwan ac i’w gweld ar silffoedd Llyfrgell Bethesda.
Yn ardal Llais Ogwan, ceir dros 200 o adeiladau rhestredig; 157 yn Llandygai, 66 yn Llanllechid, a 92 ym Mhentir. Canolbwyntiodd André ar ardaloedd Llandygai a Llanllechid yn y sgwrs arbennig yma. Yn naturiol mae nifer helaeth o’r adeiladau yma ym mhentref Llandygai a’r cyffiniau, oherwydd dylanwad cyfoeth teulu’r Penrhyn, a nifer hefyd yn Nhalybont, sydd ym Mhlwyf Llanllechid, ond yn agos at Landygai.
Yr adeiladau a chreiriau sydd o ddiddordeb i ni yn yr ardal hon mae’n debyg yw Eglwys Llan, y cloc haul llechen bendigedig [1795] a saif tu allan i’r eglwys yn ogystal â’r ciosg ffôn (o gyfnod Siôr VI) sydd wedi ei leoli tu allan i’r ‘Hen Bwl’! Mae ffermdai Coetmor, Coed Uchaf ac Abercaseg wedi eu rhestru, yn ogystal â chapeli Bethania, Bethesda, Jerwsalem, Shiloh ac Eglwys Glan Ogwen. Mae tafarndai’r Fictoria, King’s Arms a’r Douglas wedi eu rhestru - hefyd, pontydd, cerrig milltir, pileri llechi, tolldai a ‘Thŷ Pwyso’ ar yr hen A5. Wrth gwrs, mae’n amlwg fod adeiladau hanesyddol fel Tŷ John Iorc, yn rhestredig, yn ogystal â Phlasty a Melin Cochwillan. Mae’n anodd credu nad oes unman yn Rachub a Chaellwyngrydd sy’n haeddu statws o ryw fath; mae’n siŵr nad ydych yn brin o syniadau… Yr Hen Gwt Barbar efallai...? Ysgoldy Carmel...? Tŷ Madam Chips...? Dyna ddigon ar y breuddwydio! Diolch yn fawr André, am y gwaith ymchwil manwl!
‘Corlannau’r Carneddau’ gan Nigel Beidas
Cyfarfod 25.10.23
Clwb Criced a Bowlio Bethesda
Daeth bron i hanner cant o bobl ynghŷd yng Nghlwb Criced Bethesda i wrando ar sgwrs wych yn dwyn y teitl ‘Corlannau’r Carneddau’ gan y ffotograffydd Nigel Beidas. Cafodd Nigel olwg wahanol iawn ar y corlannau/buarthau ers iddo brynu drôn tua pedair blynedd yn ôl, a gallu gweld y siapiau a’r patrymau unigryw o’r awyr, yn hytrach nag o’r tir. Dangosodd i ni, nifer fawr o sleidiau, ac roedd yr hanesion diddorol oedd ganddo am bob ffotograff yn portreadu dyfnder ei waith ymchwil yn y maes. Bu’n treulio oriau lawer yng nghwmni amaethwyr yr ardal, gan ddysgu o’u profiad am ddefnydd o’r corlannau, ac am arferion hen a newydd. Soniodd am swyddogaethau’r gwahanol gelloedd o fewn y gorlan, e.e. corlan gynefino, corlan gasglu, corlan ddidoli, a dysgwyd bod cell i bob fferm unigol yn ogystal â chell i’r defaid coll. Roedd tyllau rhwng pob cell er mwyn hwyluso’r gwaith o ddidoli’r defaid. Soniodd Nigel hefyd am gorlannau tebyg iawn mewn gwledydd eraill fel Croatia a’r Swistir, a cawsom glywed am gysylltiad corlannau’r Carneddau â’r merlod mynydd, yn ogystal â’r porthmyn. Defnyddiwyd y cerrig oedd ar lethrau’r mynyddoedd i adeiladu amrywiaeth o gytiau a waliau a.y.y.b. gan gynnwys trapiau llwynogod, cytiau mynn a llochesi bugeiliaid. Cewch hanes y corlannau mewn manylder, yn ogystal â chael cyfle i weld y ffotograffau gwych ar wefan Nigel Beidas – www.cofnodicorlannau.org
Diolch yn fawr, Nigel, am ddarlith wefreiddiol, ac i Dr. John Llywelyn Williams am ei gyflwyniad ac am arwain trafodaeth ar ddiwedd y ddarlith.
‘Cynffonwyr Punt y Gynffon - Bethesda 1900-03’ gan Dr John Llywelyn Williams
Cyfarfod 27.09.23
Clwb Criced Bethesda
Er bod gwyntoedd storm Agnes yn rhuo dros y wlad, doedd dim am rwystro criw sylweddol o aelodau Clwb Hanes Rachub rhag llenwi ystafell fawr y Clwb Criced i wrando ar Dr. John Llywelyn Williams yn traddodi ei ddarlith hynod ddiddrol, ‘Cynffonwyr Punt y Gynffon – Bethesda 1900 – 1903.’ Roedd gwaith ymchwil manwl yma, yn trafod helyntion y streicwyr yn ogystal â’r rhai a ddychwelodd i’r chwarel. Trafodwyd yr hollt enfawr a achosodd y streic yn yr ardal, a’r unigolion a’u teuluoedd a effeithiwyd gan ormes yr Arglwydd Penrhyn a’i griw.
Pwysleisiwyd bod dwy ochr i bob stori, a bod rhaid ystyried amgylchiadau’r ‘dychwelwyr’, gan nad oedd bywyd yn rhwydd o gwbwl iddynt. Er eu bod yn cael arian a ffafrau tra'u bod yn gweithio yn y chwarel, roeddent yn parháu i fyw yn y gymuned, a doedd hynny, yn bendant, ddim yn hawdd! Roedd yr Arglwydd Penrhyn ac E.A. Young yn cythruddo cymaint ar y streicwyr, nes bod eu rhwystredigaeth, o bosib, yn troi’n wylltineb corfforol yn erbyn y ‘bradwrs’. Cafwyd hanesion di-ri’ am dyrfaoedd enfawr yn gorymdeithio drwy Stryd Fawr Bethesda, ymosodiadau ar wragedd y dychwelwyr, plant yn ofni mynd i’r ysgol, yr heddlu’n gorfod hebrwng gweithwyr o’r orsaf drenau i’w cartrefi, a chriw o Rachub yn dwyn pastynau’r heddlu ac yn ymosod arnynt!
Ond parháu â’i driciau wnaeth Penrhyn, gan wobrwyo mwy ar y dychwelwyr, defnyddio ysbїwyr i gasglu gwybodaeth am fwriadau’r streicwyr, a defnyddio’r wasg i gyhoeddi llythyrau gan y dychwelwyr, - yn diolch iddo am ei haelioni tuag atynt! Ond gellir bod yn eitha’ pendant mai Penrhyn ei hun oedd yn ysgrifennu’r rhain! Does ryfedd bod y streicwyr yn gwylltio!
Ond roedd gan y dychwelwyr resymau pendant dros fynd i weithio, a chredent yn gryf yn yr hyn yr oeddent yn ei wneud! Nid ar chwarae bach y gwnaethpwyd y penderfyniad; roedd y rhan fwyaf yn gorfod dychwelyd mae’n debyg, am wahanol resymau. Roeddent yn dioddef yn enbyd hefyd, ond wedi gwneud y penderfyniad, ac yn ceisio byw bywyd ‘normal’ mewn amgylchiadau dychrynllyd o anodd.
Diolch John, am ddarlith wych ac am agor y drysau i ymchwilio ymhellach i’r rhan bwysig yma o hanes ein cymuned.
Wynne Roberts
Ar y 4ydd o Fedi, 2023, daeth y newydd trist am farwolaeth yr hynafgwr hynaws a hanesydd bro, Wynne Roberts, Tregarth, yn 95 mlwydd oed.
Roedd yn gymeriad bywiog tu hwnt, a hyd yn ddiweddar iawn, gellid ei weld yn brasgamu ar hyd yr A5 yn foreol i brynu ei bapur dyddiol ym Methesda. Roedd ei gof am ddigwyddiadau a chymeriadau'r fro yn ddiarhebol ac yn fyw iawn. Daeth y diddordeb yma wrth iddo weithio, pan oedd yn hogyn ifanc, yn efail gof ei dad yn Llanllechid. Yno daeth ar draws llu o gymeriadau ffraeth a diddorol, hwythau gyda'u straeon ac adroddiadau am ddigwyddiadau'r cyfnod. Roedd yn barod iawn i rannu'r straeon hyn gyda chymdeithasau a phobl yr ardal dros y blynyddoedd - diolch am hynny. Yn ffodus parahodd ei gof yn fywiog hyd at y diwedd.
Os byddai'n cyfarfod rhywun dieithr, fel arfer, ei gwestiwn cyntaf fyddai, "Pwy oedd dy dad a'th fam dwad? Wedi derbyn yr enwau byddai'n olrhain achau'r dyn diethr, a byddai yntau'n gadael wedi cael gwers am ei deulu. Wrth ymweld â'i gartref sawl gwaith y clywais ef yn dweud, "Aros yn fanna i ti gael gweld y llun yma". Yna byddai'n mynd i fyny'r grisiau a dod yn ôl gyda llun o ddigwyddiad neu gymeriad lleol.
Roedd yn gybyddus â phob rhan o'r Carneddau ynghyd â'r amaethwyr i gyd, wrth iddo dreulio nosweithiau yn 'hel defaid'. Bu hefyd yn weithgar gyda Sioe Amaethyddol Dyffryn Ogwen am flynyddoedd.
Fel y crybwyllwyd eisoes, roedd ganddo gof anhygoel, a hynny a barodd i'r Dr John Llywelyn Williams ddweud amdano, "mai ei gof oedd llyfrgell hanesyddol Wynne". Bu'n Llywydd Cymdeithas Ddiwylliannol Dyffryn Ogwen am flynyddoedd ac yn aelod o Glwb Hanes Rachub. Bydd bwlch mawr ym mywyd hanesyddol yr ardal wedi ei farwoleth, ond y rhai fydd yn teimlo'r bwlch fwyaf fydd y teulu. Anfonwn ein cofion at Paul, Yasmin a'r teulu oll.
Dilwyn Pritchard
Clwb ‘Y Dwylo Prysur’
Mae Clwb ‘Y Dwylo Prysur’ wedi ei gynnal yn Ysgoldy Capel Carmel ers 21 o flynyddoedd bellach! Llongyfarchwn Mrs. Helen Williams ar ei gweledigaeth, dyfalbarhád a’i gwaith caled dros y blynyddoedd wrth gyflwyno cymaint o weithgareddau i’r ieuenctid. Cyhoeddwyd llyfryn yn llawn ffotograffau o’r amrywiol weithgareddau hyn, a braf yw gweld bod cymaint ohonynt yn seiliedig ar hanes lleol ac adnabyddiaeth o’n bro.
Diwedd Cyfnod - Cymanfa Olaf
Daeth Cymanfa Ysgolion Sul Bangor a Bethesda i ben wedi cyfnod o 117 mlynedd! Byddai’r gymanfa yn cael ei chynnal yng Ngharmel, Rachub, a Chapel Pendref, Bangor bob yn ail flwyddyn. Yn sesiwn y p'nawn, arferai’r plant dderbyn gwobrau am ddysgu adnodau, salmau a storїau o’r Beibl, a chyda’r nos, roedd cymanfa i’r oedolion. Pwy sy’n cofio mynd i Fangor ar y bysys a oedd wedi’u trefnu’n arbennig? Pwy sy’n cofio enwau capeli fel Chwarel Goch a Nant y Benglog? Pwy sy’n cofio derbyn tystysgrif hardd ac amlen fechan frown yn cynnwys arian? Os oes gennych unrhyw atgofion o fynd i’r Gymanfa yn Rachub neu ym Mangor, mae croeso i chi gysylltu â ni.
Llwyddiannau Eisteddfod Llanymddyfri
Gwydion Rhys - Cyfansoddwr o Fri!
Rydym, fel pentref, yn llongyfarch Gwydion Rhys, 'Bron Arfon', Rachub, ar ei lwyddiant yn Eisteddfod yr Urdd yn Llanymddyfri. Llwyddodd i gipio'r Fedal Gyfansoddi gyda’i waith 'Pum Pedwarawd'. Bu'n agos iawn i'r brig deirgwaith yn y gorffennol, felly mae ei ddyfalbarhad wedi talu ar ei ganfed. Mae Gwydion yn gyn-ddisgybl o Ysgol Llanllechid ac Ysgol Dyffryn Ogwen, ac ar fin cwblhau ei ail flwyddyn yn y Coleg Cerdd Brenhinol yn Llundain, ble mae'n astudio 'Cyfansoddi'. Dymuniadau gorau iddo yn y dyfodol.
Gwenno Beech
Llongyfarchiadau gwresog hefyd i Gwenno o Lwyn Bedw, Rachub, ar ei buddigoliaeth yn y gystadleuaeth Llefaru Unigol Bl. 7, 8 a 9. Mae Gwenno’n gyn-ddisgybl o Ysgol Llanllechid ac ar hyn o bryd yn mynychu Ysgol Dyffryn Ogwen. Am berfformiad gwych, Gwenno - gobeithiwn dy weld ar lwyfannau Cymru yn y dyfodol!
‘Edward Stephen - Tanymarian’ gan Mr. Trystan Lewis
Cyfarfod 17.05.23
Clwb Criced Bethesda
I gloi tymor 2022-2023 Clwb Hanes Rachub, croesawyd Mr Trystan Lewis, i roi sgwrs am y cerddor, emynydd, arweinydd cynulleidfaol a’r gweinidog Edward Stephen neu ‘Tanymarian’. Gan fod Trystan ei hun yn gerddor dawnus, yn unawdydd llwyddiannus, yn arweinydd corau a chymanfaoedd yng Nghymru a thu hwnt, mae ei wybodaeth, ei ddiddordeb a’i frwdfrydedd yn y maes yn fyrlymus o amlwg.
Cefndir cyffredin iawn gafodd Edward Stephen, yn wreiddiol o Faentwrog, yn brentis teiliwr, a ddechreuodd bregethu yn Llanffestiniog cyn mynd i astudio yng Ngholeg yr Annibynwyr y Bala. Tra bu yn y coleg, ymroddodd i ddysgu cerddoriaeth a chyfansoddodd amryw ddarnau. Ym 1852, cyfansoddodd yr oratorio gyntaf yn yr iaith Gymraeg, sef ‘Ystorm Tiberias’, ac yn dilyn hynny, nifer o ganeuon unigol. Ond yr hyn oedd yn hynod am Tanymarian oedd na chafodd brofiadau o weld cyngherddau ‘mawr’ gan feistri cerddorol y byd fel Handel a Beethoven, er ei fod wedi ei alw yn ‘Handel ei genedl’. Nid oedd, fel nifer o’i gyfoeswyr cerddorol, wedi bod yn Lerpwl a Manceinion yn gyson i weld perfformiadau o gampweithiau corawl clasurol, felly, yn wyrthiol, gallodd gyfansoddi heb dderbyn addysg gerddorol ffurfiol, na llawer o ddylanwadau o’r tu allan. Daeth yn weinidog i Garmel a Bethlehem, Talybont ym 1856, a hynny mewn cyfnod cyffrous iawn ym myd cerddoriaeth yng Nghymru,- cychwyn cymanfaoedd canu a’r tonic sol ffa – ac roedd cerddoriaeth o’r safon uchaf i’w glywed yn yr ardal, - yn arbennig yn y Gerlan a Charneddi. Cyhoeddodd Tanymarian lyfr tonau yn y cyfnod yma. Bu farw ym 1885, ac roedd y niferoedd oedd yn ei angladd yn Nhalybont yn dystiolaeth o garisma’r gŵr hynod hwn,- 4000 o alarwyr, nifer helaeth o weinidogion yn ogystal â chôr o 500!!
Diolch yn fawr, Trystan, am sgwrs arbennig iawn!
Diolchwyd i Trystan gan Mrs Helen Williams, a chafodd gyfle i ddangos ffon gerdded Tanymarian iddo. Mae traddodiad yng Nghapel Carmel fod pob gweinidog yn gofalu am y ffon yn ystod ei gyfnod gyda'r capel.
‘Iaith Pesda’ gan Mrs Mary Jones
Cyfarfod 26.04.23
Clwb Criced Bethesda
Roedd ystafell fawr y Clwb Criced yn orlawn ar nos Fercher olaf mis Ebrill, gan fod ‘na hen ddisgwyl wedi bod am sgwrs Mary Jones am ‘Iaith Pesda’. Mae’r golofn ‘Iaith Pesda’ yn Llais Ogwan wedi dod yn hynod boblogaidd erbyn hyn a nifer helaeth o’r ardalwyr yn ymhyfrydu mewn cofio, trafod a dehongli tarddiadau geiriau sy’n arbennig i’n hardal ni, ac i ardaloedd tebyg yn y rhan yma o ogledd Cymru. Mae’n amlwg iawn fod geiriau’n newid ac yn diflannu pan fydd cymdeithas yn newid, a hen greiriau ac arferion yn peidio â bod. Mae hyn yn wir am y chwarel wrth gwrs. Ychydig iawn sy’n defnyddio ‘swper chwarel’ erbyn hyn, a ‘caniad’, ‘caban,’ ‘bargen’ a’ blocyn tîn’! Byddai trigolion yr ardal yn arfer defnyddio sŵn y ffrwydradau fel cloc bron iawn, oherwydd roedd y ‘saethu’n digwydd yn rheolaidd. Clywyd pobol yn dweud pethau tebyg i ‘Mae’n rhaid i mi frysio.. maen nhw wedi saethu yn y chwaral… mae hi wedi un o’r gloch yn barod!” Mae’r term ‘colli limpyn’ yn gysylltiedig â’r chwarel hefyd sef colli’r ‘lynch-pin’ oedd yn cysylltu’r wagenni ar y ‘lein fach’, felly roedd popeth yn mynd yn wyllt ac ar chwâl.
Cafwyd trafodaethau am eiriau ac ymadroddion yn ymwneud â’r tywydd, tân a hyd yn oed ffraeo! Mae haul y gwanwyn, wrth gwrs, yn waeth na gwenwyn, ac mae’r hen ‘wynt diog’ ‘na yn mynd drwyddoch chi yn hytrach nag o’ch cwmpas! Dydi ‘eira ŵyn bach’ ddim yn debygol o barhau’n hir iawn, ac mae gweld eira ar gopaon y mynyddoedd cyn Ffair Llan yn erthylu’r gaeaf, felly gaeaf tyner fydd hi! Mae ‘ffenast bach y Nant’ a charreg sgleiniog yn ardal y Marchlyn Bach yn arwyddion tywydd arbennig iawn yn ôl y sôn. Crybwyllwyd ‘tân oer’, ‘tân siafins’, ‘tân eira’, tân yn picio’, mŵg taro a ’thorri glo mân yn gnapia’. Soniwyd am huddyg, lludw, dynion lludw a lori ludw, - pethau sydd wedi diflannu erbyn hyn. A beth am y dillad fyddai’n ‘deifio’ o’u gosod yn rhy agos at y tân – a’r ‘coesau corn bîff’ a gaech pan fyddech yn sefyll yn rhy agos at y fflamau? Tybed a gawsoch gelpan, twll clust, cefn llaw, chwip dîn, bonclust neu swadan iawn erioed? Mae cymaint o eiriau gennym am ymosodiadau corfforol! Mae rhannau’r corff yn eithaf amlwg mewn enwau strydoedd, tai a phentrefi, e.e. Braichmelyn, Braich Talog, Troed y Rhiw, Pen y Graig, ac un sy’n arbennig iawn i Rachub sef ‘Talcen y Deyrnas’ (Ffordd y Mynydd).
Diolch yn fawr iawn, Mary, am gyfarfod gwerth chweil!
‘Sgotwrs Lleol’ gan Mr. Bryn Evans
Cyfarfod 29.03.23
Clwb Criced Bethesda
Cafwyd cyfarfod tu hwnt o ddifyr yn y Clwb Hanes yn ddiweddar yng nghwmni Mr. Bryn Evans ‘Bron Arfon,’ oedd yn sôn am y traddodiad pysgota - neu ‘foirio’ yn yr ardal leol. Soniodd am y cyfoeth naturiol sydd gennym o’n hamgylch yma, - yn llynnoedd ac yn afonydd gwych oedd yn llawn pysgod ar un adeg! Ond wrth gwrs, fe hawliodd yr Arglwydd Penrhyn y dyfroedd er mwyn iddo ef a’i ffrindiau cyfoethog gael pysgota ynddynt. Yn naturiol, roedd rhai o’r trigolion lleol yn rhoi cynnig ar ‘botsio’, ond roedd dirwy o £9 yn eu hwynebu pe cawsant eu dal, yn ogystal â cholli eu gwaith yn y chwarel. Yna, crëwyd ‘Cymdeithas Genweirwyr Dyffryn Ogwen’ pan gafodd y trigolion lleol hawl gan Penrhyn i bysgota rhannau o ddyfroedd yr ardal. Cymdeithas oedd hon a oedd yn addysgu ei haelodau i ddefnyddio genwair, cawio plu a thaflu pluen yn gelfydd. Daeth Bryn â nifer o enweiriau a phlu i’w harddangos, a mawr oedd diddordeb yr aelodau ynddynt.
Yr hyn a oedd yn wych am y noson oedd fod darlith Bryn wedi ysgogi trafodaeth ddifyr ynglŷn â rheolau, cystadlaethau, meintiau a lliwiau pysgod, pontydd a phyllau’r ardal. Roedd yr atgofion yn llifo, a hynny mewn Cymraeg graenus a oedd yn orlawn o dermau gwych o’r byd pysgota. Roedd yn bleser cael gwrando ar y cyfan. Diolchwyd iddo ar ddiwedd y noson gan Mr. Einion Thomas, a gwerthfawrogwyd y cyfan gan y gynulleidfa. Diolch yn fawr iawn Bryn!